KotaJail: Nafas Baru di Sebalik Tirai Kelam

Pada penghujung September 2026, KotaJail di Jalan Ayer Molek menjadi salah satu lokasi Graff For Nation 2.0, program seni bandar yang menghimpunkan 24 penggiat grafiti dari Malaysia, Singapura, Indonesia, Filipina, Thailand dan Itali. Sepanjang tiga hari, bekas kompleks penjara itu digunakan untuk penghasilan mural, pameran, diskusi seni dan beberapa aktiviti budaya bandar.

Penggunaan seperti ini menunjukkan fungsi baharu KotaJail hari ini. Kompleks yang pernah menjadi Penjara Ayer Molek kini digunakan sebagai ruang seni, komuniti, perniagaan kecil dan pelancongan.

Namun sejarah tempat itu bermula jauh lebih awal. Penjara Johor Bahru dibina pada 1883 dan beroperasi lebih satu abad. Selepas fasiliti penjara baharu dibuka, kompleks Ayer Molek digunakan sebagai lokap polis mulai 2005 sebelum fungsi tahanan di tapak itu berakhir sekitar 2018. Tourism Johor kemudian memperkenalkan semula kawasan tersebut sebagai KotaJail, dengan bangunan lama dikekalkan dan diberi kegunaan baharu.

Dari penjara kepada ruang awam

Transformasi KotaJail digerakkan oleh JOHO Group dengan kerjasama Tourism Johor dan Majlis Bandaraya Johor Bahru. Tapak itu dibuka semula kepada orang ramai pada 14 Mac 2025 sebagai lokasi warisan dan pelancongan.

Pendekatan yang diambil bukan untuk menghilangkan sepenuhnya rupa asal penjara. Struktur lama, jeriji, sel tahanan, kesan pada dinding dan sebahagian susun atur kompleks dikekalkan, manakala ruang di dalamnya diberikan fungsi baharu.

Antaranya ialah Galeri Penjara Ayer Molek, ruang seni, ruang acara, kafe, kedai produk tempatan dan kemudahan aktiviti komuniti. Dalam fasa awal pembangunan, kira-kira 30 ruang niaga disediakan.

Perubahan itu meletakkan KotaJail dalam pendekatan yang sering disebut sebagai adaptive reuse, iaitu penggunaan semula bangunan lama untuk fungsi baharu tanpa menghapuskan keseluruhan struktur dan identiti asalnya.

Sejarah yang tidak hanya berada pada bangunan

Penggunaan semula sebuah penjara berbeza daripada penggunaan semula bangunan biasa kerana nilai sejarahnya tidak terletak pada seni bina semata-mata.

Penjara ialah tempat yang berkait dengan hukuman, kehilangan kebebasan, konflik sosial dan pengalaman manusia. Dalam bidang pemuliharaan, tapak seperti ini sering dibincangkan sebagai sebahagian daripada difficult heritage, iaitu warisan yang mempunyai hubungan dengan pengalaman sejarah yang sukar atau tidak selesa.

Atas sebab itu, pemuliharaan KotaJail bukan sekadar persoalan mengekalkan tembok, jeriji atau sel tahanan. Ia juga melibatkan persoalan bagaimana pengalaman manusia yang pernah berada di situ direkodkan dan diterangkan kepada generasi selepasnya.

Salah satu lapisan sejarah itu muncul melalui pengalaman Hishamuddin Rais.

Pada September 1974, Hisham ditahan di Penjara Ayer Molek selepas terlibat bersama mahasiswa Universiti Malaya dalam menyokong penduduk Tasek Utara di Johor Bahru yang berdepan isu perobohan penempatan.

Ketika berada di penjara tersebut, Hisham juga menerima satu cerita tentang Mat Indera. Dalam satu catatan pada 2011, Hisham menulis bahawa seorang warden Melayu menunjukkan kepadanya apa yang dikatakan sebagai sel Mat Indera, sebelum membawanya ke satu kawasan di belakang penjara yang dikatakan sebagai lokasi Mat Indera digantung.

Hisham sendiri meletakkan caveat pada dakwaan itu: jika maklumat tersebut salah, maka beliau telah diberikan maklumat yang salah. Oleh itu, catatan Hisham lebih wajar dibaca sebagai rekod memori dan maklumat yang disampaikan kepadanya ketika ditahan, bukan sebagai pengesahan bahawa Mat Indera benar-benar dihukum gantung di Ayer Molek.

Catatan itu bercanggah dengan sumber lain. Penyelidikan Media Karyasama mengenai Mat Indera sebelum ini merekodkan bahawa beliau dihukum gantung di Penjara Taiping pada 30 Januari 1953 sebelum dikebumikan di Kampung Jambu, Taiping.

Justeru, cerita yang disampaikan kepada Hisham tidak boleh digunakan sebagai bukti bahawa Mat Indera benar-benar digantung di Ayer Molek. Tetapi catatan tersebut tetap berguna sebagai sebahagian daripada sejarah tapak kerana ia menunjukkan bagaimana penjara lama seperti Ayer Molek turut menyimpan cerita lisan, ingatan bekas tahanan dan memori kakitangan yang tidak semestinya selari dengan rekod dokumentari.

Pengalaman banduan sebagai sebahagian sejarah

Persoalan tentang pengalaman manusia di dalam penjara muncul sekali lagi apabila bekas banduan Azmil Jaafar kembali melawat KotaJail selepas kompleks itu dibuka kepada orang ramai.

Azmil memberitahu Malay Mail bahawa beliau pernah dipenjarakan di kompleks Ayer Molek dari 2014 hingga 2015, hampir sedekad selepas kebanyakan banduan dipindahkan ke Simpang Renggam pada 2005. Rekod lain menunjukkan sebahagian kompleks itu terus digunakan untuk fungsi tahanan dan lokap sehingga sekitar 2018. Dalam laporan selepas pembukaan KotaJail, Azmil menjelaskan bahawa melihat bentuk fizikal sebuah sel tidak semestinya membolehkan pengunjung memahami kehidupan sebenar seseorang yang pernah dipenjarakan. Beliau turut membangkitkan kekurangan penerangan tentang pengalaman kehidupan banduan di tapak tersebut.

Perkara ini menunjukkan perbezaan antara memelihara struktur dengan memelihara sejarah. Jeriji, pintu sel, dinding dan lorong boleh dikekalkan sebagai bahan fizikal. Tetapi tanpa cerita mengenai rutin tahanan, hubungan keluarga, hukuman, kerja kakitangan dan kehidupan harian di dalam kompleks, sejarah penjara mudah menjadi sekadar latar kepada fungsi baharu.

KotaJail sudah mempunyai Galeri Penjara Ayer Molek yang menyediakan asas kepada kerja dokumentasi tersebut. Ruang itu boleh menjadi semakin penting jika bahan sejarah, rekod dan pengalaman orang yang pernah berada di dalam penjara terus dikumpulkan.

Seni, ekonomi kreatif dan penggunaan semula

KotaJail hari ini bukan dibangunkan sebagai muzium sahaja. Pengendali tapak turut menggunakan kompleks tersebut sebagai ruang seni, perniagaan kecil, acara dan aktiviti komuniti.

Pendekatan itu menjadi lebih jelas menerusi Graff For Nation 2.0 pada 25 hingga 27 September 2026. Program anjuran Balai Seni Negara itu membawa konsep “Spatial Creative Zone”, dengan ruang lama dan premis yang kurang digunakan diaktifkan sebagai ruang seni untuk masyarakat.

Di KotaJail, konsep tersebut mempunyai konteks yang khusus kerana kanvas yang digunakan ialah sebuah kompleks yang asalnya dibina untuk fungsi penahanan. Sebahagian dinding lama masih mempunyai kesan penggunaan terdahulu, sementara permukaan lain kini menerima mural dan karya grafiti baharu.

Dalam konteks pembangunan bandar, pendekatan ini mempunyai manfaat yang jelas. Bangunan lama yang dibiarkan kosong memerlukan kos penyelenggaraan dan boleh terus merosot. Penggunaan baharu membawa manusia kembali ke dalam kawasan tersebut serta mewujudkan aktiviti ekonomi yang boleh membantu mengekalkannya.

Pada masa sama, penggunaan komersial dan budaya perlu bergerak bersama kerja dokumentasi sejarah. Jika tidak, sebuah penjara lama mudah dikenali hanya kerana rupa visualnya: jeriji menjadi dekorasi, sel menjadi ruang perniagaan dan dinding lama menjadi latar fotografi.

Cabaran sebenar ialah memastikan fungsi baharu tidak menggantikan sepenuhnya cerita lama.

KotaJail dalam perubahan Johor Bahru

Tourism Johor secara rasmi meletakkan KotaJail sebagai salah satu produk pelancongan baharu negeri dan sebahagian daripada pembangunan tarikan menjelang Tahun Melawat Johor 2026.

Pada masa yang sama, program seperti Graff For Nation menunjukkan bahawa tapak tersebut sedang bergerak melampaui fungsi pelancongan biasa dengan menerima kegiatan seni dan komuniti bandar.

Gabungan dua fungsi ini menjadikan KotaJail menarik untuk diperhatikan. Ia bukan lagi penjara dan bukan juga sepenuhnya muzium. Sebaliknya, kompleks itu sedang menjadi ruang di mana sejarah, seni, perdagangan dan kehidupan bandar bertemu.

Dalam proses tersebut, kerja yang masih belum selesai ialah dokumentasi. Jika sejarah bekas banduan, tahanan politik, kakitangan penjara dan masyarakat di sekelilingnya terus dikumpulkan, KotaJail boleh berkembang bukan sahaja sebagai tempat orang datang melihat bangunan lama, tetapi sebagai salah satu ruang untuk membaca sejarah sosial Johor Bahru.

Itulah nilai yang perlu dijaga ketika bangunan lama ini menerima fungsi baharunya.